¿QUIÉN ES CATALÁN?

← Todas las fuentes · Tomo 2, La corona

16. Caspe

Las 151 fuentes de esta pieza, en el orden en que aparecen. Cada número es el que lleva la frase en el libro; al lado, sus últimas palabras.

1 «…caballero, un doctor en leyes de Barcelona y un hombre de Perpiñán.»

Francisco M. Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe (1412). Diario del proceso (Zaragoza: Institución Fernando el Católico, 2012), pp. 131-132, https://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/32/21/compromisocaspediario.pdf (la delegación del Parlamento del Principado llegó el 26 de junio «a hora de vísperas»: Galcerán, obispo de Urgel; Francisco, obispo de Barcelona; Raimundo de Lupiá, caballero; Juan Desplá, doctor en leyes de Barcelona, y Pedro Grimau, de Perpiñán; carta del Parlamento expedida en Tortosa el 22 de junio). Que Gabriel viaje en su séquito es invención.

Tomo 2, p. 211

2 «…meter en la villa cuarenta jinetes y cincuenta personas, ni una más.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 129 (cada embajada no podía introducir más de cuarenta jinetes y cincuenta personas, según la estipulación undécima de la Concordia de Alcañiz).

Tomo 2, p. 211

3 «…a los demás, lo bautizaron de niño junto a su abuela Astruga.»

«avalot del Call», Gran Enciclopèdia Catalana (enciclopedia.cat), consultado el 15-11-2026, https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/avalot-del-call. Gabriel y su abuela Astruga son personajes de ficción (capítulo 15); el asalto del 5 de agosto de 1391, los muertos y las conversiones forzadas son hechos documentados.

Tomo 2, p. 212

4 «…de morir. Gabriel vive en el antiguo Call Menor, entre otros conversos.»

Museu d'Història de Barcelona, Los judíos en la Barcelona medieval. MUHBA El Call, Llibrets de Sala 21 (Barcelona: Ajuntament de Barcelona, s. f.), pp. 22-23, https://ajuntament.barcelona.cat/museuhistoria/sites/default/files/activitats_pdf/2024-02/llibretCallCasC.pdf.

Tomo 2, p. 212

5 «…rey de Castilla, un arcediano de Almazán y un doctor en leyes.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 81-82 (el 17 de abril actuaron como testigos Gonzalo Rodríguez de Neira, arcediano de Almazán, y Pedro Sanz, doctor en leyes, «embajadores ambos del rey de Castilla»). El mozo de mulas que lleva la cuenta de Leo es un personaje inventado.

Tomo 2, p. 213

El castillo de los nueve

6 «…redactaron un acta y juraron, como todos, guardar silencio hasta la proclamación.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 168, que cita la estipulación sexta de la Concordia de Alcañiz.

Tomo 2, p. 214

7 «…su destrucción completa, y no se reconstruirá su gran salón hasta 2012.»

«Castillo del Compromiso en Caspe», Turismo de Aragón (Gobierno de Aragón), consultado el 16-11-2026, https://www.turismodearagon.com/ficha/castillo-del-compromiso-caspe/ («Alcanzó su aspecto de castillo a finales del S. XIV a manos de Juan Fernández de Heredia, Gran Maestre de la Orden de San Juan de Jerusalén»; en él «se reunieron nueve compromisarios durante tres largos meses»; se fue degradando «hasta su completa destrucción» y se rehabilitó el Salón del Trono en un proyecto «finalizado en 2012»); «Casp», Gran Enciclopèdia Catalana (enciclopedia.cat), consultado el 16-11-2026, https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/casp (conquistada en 1168 por Alfons I, el Casto, que «la cedí (1182) a l'orde de l'Hospital»). Gabriel, sus papeles y la visita nocturna son ficción.

Tomo 2, p. 215

8 «…a las afueras de Barcelona, sin hijo legítimo y sin sucesor designado.»

Carlos López Rodríguez, «Últimas voluntades de Martín I el Humano (30 y 31 de mayo de 1410)», Aragón en la Edad Media 24 (2013): 225-268, p. 226, https://papiro.unizar.es/ojs/index.php/aem/article/view/1057; «Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 215

9 «…dama siciliana, al que el abuelo crio en palacio y quiso legitimar.»

Betsabé Caunedo del Potro, «Fadrique de Aragón», Diccionario Biográfico electrónico (Real Academia de la Historia), consultado el 15-11-2026, https://historia-hispanica.rah.es/biografias/2838-fadrique-de-aragon (texto completo en https://historia-hispanica.rah.es/api/biographies/2838).

Tomo 2, p. 215

10 «…no resolvía nada: dejaba a todos los parientes en el mismo plano.»

López Rodríguez, «Últimas voluntades», p. 230; «Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana (la declaración «situà Jaume d'Urgell al mateix nivell que els altres parents»). La escena se cuenta en el capítulo 15.

Tomo 2, p. 215

11 «…había sido nombrado lugarteniente general, un cargo que se reservaba al heredero.»

«Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana; Isabel Pastor Bodmer, «Jaime de Aragón», Diccionario Biográfico electrónico (Real Academia de la Historia), consultado el 15-11-2026, https://historia-hispanica.rah.es/biografias/23496-jaime-de-aragon (texto completo en https://historia-hispanica.rah.es/api/biographies/23496); Antoni Furió, «Un debat inacabat. El Compromís de Casp a través de la història», en Maria Teresa Ferrer i Mallol (ed.), Martí l'Humà. El darrer rei de la dinastia de Barcelona (1396-1410). L'Interregne i el Compromís de Casp (Barcelona: Institut d'Estudis Catalans, 2015), 815-865, p. 815, https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000216%5C00000056.pdf.

Tomo 2, p. 216

12 «…abuela, la reina viuda Violante de Bar, y al rey de Francia.»

Salvador Claramunt Rodríguez, «Luis de Anjou», Diccionario Biográfico electrónico (Real Academia de la Historia), consultado el 15-11-2026, https://historia-hispanica.rah.es/biografias/3348-luis-de-anjou (texto completo en https://historia-hispanica.rah.es/api/biographies/3348); Rafael Narbona Vizcaíno, «The Compromise of Casp. Violence and parliamentarism», Catalan Historical Review 16 (2023): 51-68, p. 63, https://doi.org/10.2436/20.1000.01.199.

Tomo 2, p. 216

13 «…de allí a Caspe para presentar su candidatura en el último momento.»

Martín, «Fernando de Antequera y el Compromiso de Caspe», p. 165; Narbona, «The Compromise of Casp», p. 64.

Tomo 2, p. 216

14 «…tenido el rey difunto, pero su nacimiento ilegítimo lo dejó pronto fuera.»

Caunedo, «Fadrique de Aragón»; «Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 216

15 «…Antequera al tomar esa plaza a los nazaríes en septiembre de 1410.»

Betsabé Caunedo del Potro, «Fernando I», Diccionario Biográfico electrónico (Real Academia de la Historia), consultado el 15-11-2026, https://historia-hispanica.rah.es/biografias/16428-fernando-i (texto completo en https://historia-hispanica.rah.es/api/biographies/16428).

Tomo 2, p. 216

16 «…esperaban oír, descendía de los reyes de Aragón por línea de varón.»

José-Luis Martín, «Fernando de Antequera y el Compromiso de Caspe. ¿Una incorporación a España?», Espacio, Tiempo y Forma. Serie III, Historia Medieval 13 (2000): 161-176, p. 165, https://revistas.uned.es/index.php/ETFIII/article/download/3646/3503/6936; Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 166-167 (voto del arzobispo de Tarragona sobre la línea masculina).

Tomo 2, p. 216

17 «…la lugartenencia, que era un resorte de poder político, económico y militar.»

Furió, «Un debat inacabat», pp. 815-816.

Tomo 2, p. 217

18 «…que hiciera lo mismo con el suyo, y el gobernador se negó.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 60.

Tomo 2, p. 217

19 «…Almunia de Doña Godina, una villa de la Orden de San Juan.»

Pastor Bodmer, «Jaime de Aragón».

Tomo 2, p. 217

20 «…rivales: los contrarios a Urgel en Traiguera y sus partidarios en Vinaròs.»

«Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana (Barcelona y Tortosa; Traiguera y Vinaròs); Narbona, «The Compromise of Casp», pp. 55 y 60 (Calatayud y Alcañiz).

Tomo 2, p. 217

21 «…los Luna en Aragón y los Centelles contra los Vilaragut en Valencia.»

«Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana; Narbona, «The Compromise of Casp», p. 57.

Tomo 2, p. 217

22 «…Los súbditos no tenían bastante conciencia común para convocar un órgano conjunto.»

Furió, «Un debat inacabat», p. 863, que resume a José Luis Villacañas, «Pensamiento y cultura política en la Corona de Aragón», en XVIII Congrés d'Història de la Corona d'Aragó (València: Universitat de València, 2005), 1565-1610.

Tomo 2, p. 217

23 «…se había instalado el papa aragonés Benedicto XIII, Pedro Martínez de Luna.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 55; Francisco de Moxó y Montoliu, «Benedicto XIII», Diccionario Biográfico electrónico (Real Academia de la Historia), consultado el 15-11-2026, https://historia-hispanica.rah.es/biografias/5891-benedicto-xiii (texto completo en https://historia-hispanica.rah.es/api/biographies/5891).

Tomo 2, p. 217

24 «…por los caminos de Aragón como corre el fuego por un rastrojo.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 60 (asesinato en La Almunia de Doña Godina el 1 de junio de 1411, «just one year after the death of King Martin the Humane»). Gabriel, su viaje y sus cartas son ficción.

Tomo 2, p. 217

25 «…de Aragón quedó prisionero. Los autores eran hombres de Antón de Luna.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 60.

Tomo 2, p. 218

26 «…parientes, que apoyaban a Fernando, era partidario incondicional del conde de Urgel.»

Dolores Carmen Morales Muñiz, «Antonio de Luna», Diccionario Biográfico electrónico (Real Academia de la Historia), consultado el 15-11-2026, https://historia-hispanica.rah.es/biografias/27652-antonio-de-luna (texto completo en https://historia-hispanica.rah.es/api/biographies/27652).

Tomo 2, p. 218

27 «…parientes, que apoyaban a Fernando, era partidario incondicional del conde de Urgel.»

Morales Muñiz, «Antonio de Luna», Diccionario Biográfico electrónico (Real Academia de la Historia), https://historia-hispanica.rah.es/biografias/27652-antonio-de-luna («un partidario incondicional»). Véase la nota c16-27. El portador de la cuenta de Leo es ficción.

Tomo 2, p. 218

28 «…en Aragón, y el preso era Jaime Cerdán, el hijo del justicia.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 60 (el 1 de junio de 1411 el arzobispo murió en La Almunia de Doña Godina, con Tomás y Alfonso Liñán, a manos de los partidarios de Antón de Luna, «while Jaime Cerdán, the son of the justice of Aragon, was taken prisoner»), y p. 61 («the elimination of the leader of the Angevin cause»); sobre su defensa de Luis de Anjou, p. 60. Véase la nota c16-26.

Tomo 2, p. 218

29 «…actuado en defensa propia y acusó al arzobispo de sembrar la división.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 61.

Tomo 2, p. 218

30 «…traición, lo condenó a muerte y mandó derribar sus casas de Zaragoza.»

Carlos Laliena Corbera, «Restañar las heridas tras el Interregno: los agravios nobiliarios en las Cortes de Aragón (1413-1428)», eHumanista 48 (2021): 40-45, p. 40, https://www.ehumanista.ucsb.edu/sites/default/files/sitefiles/ehumanista/volume48/ehum48.jc.5laliena.pdf.

Tomo 2, p. 218

31 «…en candidato principal, con el aura de quien persigue a los culpables.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 60.

Tomo 2, p. 218

32 «…en candidato principal, con el aura de quien persigue a los culpables.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 60. Véase la nota c16-30.

Tomo 2, p. 218

33 «…pidieron ayuda al infante castellano, el único que podía dársela de inmediato.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 60; Claramunt, «Luis de Anjou».

Tomo 2, p. 218

34 «…metió tropas castellanas en Aragón y las situó en la frontera valenciana.»

«Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 218

35 «…asesinos con toda severidad. Para Urgel, aquella condena equivalía a una descalificación.»

Pastor Bodmer, «Jaime de Aragón»; «Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana (la obediencia de Castilla y de Cataluña-Aragón).

Tomo 2, p. 218

36 «…la guerra de Granada, se destinaran a los gastos de su elección.»

Caunedo, «Fernando I».

Tomo 2, p. 219

37 «…y esfuerzo bélico “engrasada con ingentes cantidades de dinero, mercedes y regalos”.»

Víctor Muñoz Gómez, «La candidatura al trono del infante Fernando de Antequera y la intervención castellana en la Corona de Aragón durante el Interregno», en Ferrer i Mallol (ed.), Martí l'Humà, 867-897, p. 868, https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000216%5C00000057.pdf.

Tomo 2, p. 219

38 «…Academia de la Historia, pasó allí unos tres meses, junto al infante.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 56; Moxó, «Benedicto XIII» («que estaría tres meses en Ayllón con Fernando»). La fecha de la estancia varía según las fuentes: Gimeno Blay (pp. 73 y 150) recoge finales de junio, el 16 de julio y el 10 de septiembre de 1411, y Narbona dice «finales de año»; por eso el texto da solo el año.

Tomo 2, p. 219

39 «…en la batalla. El notario valenciano Andreu Polgar anotó dos mil muertos.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 62, según el notario Andreu Polgar; «Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana. Furió, «Un debat inacabat», p. 863, da tres mil muertos (véase la nota c16-87).

Tomo 2, p. 219

40 «…batalla que dejó quinientos muertos, y se pidieron más tropas a Castilla.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 63.

Tomo 2, p. 219

41 «…y aragonés para que un pequeño número de expertos designara al sucesor.»

«Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana; Narbona, «The Compromise of Casp», p. 56.

Tomo 2, p. 220

42 «…quedó fuera, y Valencia, partida en dos, tendría que aceptar lo pactado.»

«Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana; Narbona, «The Compromise of Casp», pp. 56 (exclusión de Mallorca y condición de Valencia) y 64 (seis votos, al menos uno por reino).

Tomo 2, p. 220

43 «…aceptó con un solo cambio: incluir a Vicente Ferrer entre los valencianos.»

Narbona, «The Compromise of Casp», pp. 56 y 63.

Tomo 2, p. 221

44 «…Gran Enciclopèdia Catalana, solo Vallseca y Rabasa podían considerarse libres de compromisos.»

«Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana. Para la forma del nombre Giner Rabasa: Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 95-103, y Joaquín Sedano Rueda, «Giner de Rabasa», Diccionario Biográfico electrónico (Real Academia de la Historia), consultado el 15-11-2026, https://historia-hispanica.rah.es/biografias/37216-giner-de-rabasa (texto completo en https://historia-hispanica.rah.es/api/biographies/37216). La GEC lo llama «Gener Rabassa».

Tomo 2, p. 221

45 «…la obediencia del papa Luna, y los juristas también le debían servicios.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 56.

Tomo 2, p. 221

46 «…Anjou, recusó a cuatro de ellos por parciales. La recusación fue rechazada.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 63.

Tomo 2, p. 221

47 «…y las tropas castellanas vigilaban los caminos al norte y al sur.»

Narbona, «The Compromise of Casp», pp. 63-64.

Tomo 2, p. 221

48 «…su hermano Bonifacio ya estaban en la villa el 12 de abril.»

Gómez García, «San Vicente Ferrer» (que lo hace entrar en Caspe el 12 de abril de 1412); Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 73 y n. 224-225: el diario no dice cuándo llegaron los dos hermanos, pero consta que estaban presentes en la sesión del 12 de abril.

Tomo 2, p. 221

49 «…un versículo de San Juan: “Habrá un solo rebaño, un solo pastor”.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 56; Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 15-16 y 32-33 (Fiet unum ovile et unus pastor, Jn 10, 16).

Tomo 2, p. 221

50 «…el 18 de mayo juró en su lugar el jurista Pere Bertran.»

«Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana (reuniones desde el 29 de marzo y alegatos); Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 167 (incorporación de Bertran el 18 de mayo).

Tomo 2, p. 221

51 «…del difunto Martín, y el varón más próximo nacido de matrimonio legítimo.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 56; Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 166, con el texto latino del voto.

Tomo 2, p. 222

52 «…omnibus et per omnia adhereo voto et intentioni praedicti domini magistri Vincentii.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 167; Salvador Claramunt Rodríguez, «Berenguer de Bardají», Diccionario Biográfico electrónico (Real Academia de la Historia), consultado el 15-11-2026, https://historia-hispanica.rah.es/biografias/4650-berenguer-de-bardaji (texto completo en https://historia-hispanica.rah.es/api/biographies/4650).

Tomo 2, p. 222

53 «…y Bertran se abstuvo por falta de tiempo para estudiar el caso.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 167; Narbona, «The Compromise of Casp», p. 64; «Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 222

54 «…tres aragoneses, dos valencianos y un catalán. Cumplía la regla de Alcañiz.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 64.

Tomo 2, p. 222

55 «…sido tesorero general de Juan I y consejero de Martín el Humano.»

Sedano, «Giner de Rabasa».

Tomo 2, p. 223

56 «…juramento, contestó que estaba cansado y que los demás empezaran sin él.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 95-97. Gimeno calcula entre 296 y 323 km según el itinerario, por las carreteras actuales.

Tomo 2, p. 223

57 «…jueces enviaron a dos médicos y abrieron una información con veintidós testigos.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 97-99.

Tomo 2, p. 223

58 «…en Canals». También declararon el justicia de Caspe y sus dos jurados.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 99 (pregunta sobre «la edad del octogenario Giner Rabasa»), 102 (declaración de Bernardo de Vilarig) y 103 (el justicia y los jurados de Caspe).

Tomo 2, p. 223

59 «El 5 de mayo lo apartaron.»

Sedano, «Giner de Rabasa»; Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 99. La voz de la RAH escribe «5 de mayo de 1512», errata evidente por 1412.

Tomo 2, p. 223

60 «…Gran Enciclopèdia Catalana también dice que «simulà, sembla», un ataque de locura.»

Gabriel Turell, citado por Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 95 y n. 327; «Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 223

61 «…forzara su yerno, partidario de Fernando, o que estuviera enfermo de verdad.»

Sedano, «Giner de Rabasa».

Tomo 2, p. 223

62 «…diario del proceso, cree que las pruebas apuntan a una enfermedad real.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 95.

Tomo 2, p. 223

63 «…el 26 de junio de 1412, dos días antes de la proclamación.»

Sedano, «Giner de Rabasa» (ficha de la voz: muerte el 26-VI-1412). Es la única fuente que da la fecha; la misma voz trae una errata de año en otro punto (c16-62), y no se ha podido contrastar con otra fuente.

Tomo 2, p. 224

El tablado

64 «…las embajadas de los tres parlamentos que llevan dos años buscando rey.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 21-23. El autor describe el «entablado» (quoddam cadafallo) con un altar mirabiliter apparatum y los escaños de las embajadas, y fecha el acto en «la víspera de la festividad de san Pedro y san Pablo» (p. 22).

Tomo 2, p. 224

65 «…lo apunta todo escribe que el altar está mirabiliter apparatum, maravillosamente aparejado.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 21-23.

Tomo 2, p. 224

66 «…los obispos de Urgel y de Barcelona y el conde de Cardona.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 21 (hora de tercia, «a partir de las 9 horas») y 24-25 (disposición de los asistentes).

Tomo 2, p. 224

67 «…los obispos de Urgel y de Barcelona y el conde de Cardona.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 24-25.

Tomo 2, p. 224

68 «…cerrará su lista de cuarenta y ocho testigos con una «multitud copiosa».»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 21-22 (la «Plaza del Compromiso») y 30-31 (cuarenta y ocho testigos y et pluribus aliis in multitudine copiosa).

Tomo 2, p. 224

69 «…de los cartujos y el blanco y negro de un dominico flaco.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 26.

Tomo 2, p. 224

70 «…terminar sube a hablar el dominico, un valenciano de unos sesenta años.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 26-28; Vito Tomás Gómez García, OP, «San Vicente Ferrer», Diccionario Biográfico electrónico (Real Academia de la Historia), consultado el 15-11-2026, https://historia-hispanica.rah.es/biografias/44804-san-vicente-ferrer (texto completo en https://historia-hispanica.rah.es/api/biographies/44804), que da 1350 como año de nacimiento.

Tomo 2, p. 225

71 «…de su tiempo, por lo menos de los que hablaban sin leer».»

Lorenzo Valla, Historiarum Ferdinandi regis Aragoniae libri tres, citado y traducido por Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 21, n. 16.

Tomo 2, p. 225

72 «…porque han llegado las bodas del Cordero», y la plaza entera calla.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 26-28.

Tomo 2, p. 225

73 «…hace tres días y lee en voz alta el nombre del rey.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 28 (tema del sermón, según el diario) y pp. 28-29 (lectura del documento redactado el sábado 25 de junio). Gimeno remite al Apocalipsis; el texto corresponde a Ap 19, 7.

Tomo 2, p. 225

74 «…repiten a la vez: «Viva, viva, nostre rey e senyor don Ferrando».»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 29. La cifra de «mil gargantas» es una imagen de Nora: el acta solo habla de una «multitud copiosa» (p. 31).

Tomo 2, p. 225

75 «…repiten a la vez: «Viva, viva, nostre rey e senyor don Ferrando».»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 29.

Tomo 2, p. 225

76 «…sobre oro, y lo llevan en procesión hasta la torre del castillo.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 29-30.

Tomo 2, p. 226

77 «…y en todas las torres de la villa se cuelgan banderas reales.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 29-30, con la carta de Guillem Çaera conservada en el Archivo Municipal de Valencia.

Tomo 2, p. 226

78 «…escribirá hoy mismo a su parlamento que se ha hecho «gran festa».»

Carta de Guillem Çaera al Parlamento del Reino de Valencia, Caspe, 28 de junio de 1412, Archivo Municipal de Valencia, ms. yy-5, f. 45r, editada en Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 29-30.

Tomo 2, p. 226

79 «…el varón más cercano: su madre, Leonor, era hija de ese rey.»

Rafael Narbona Vizcaíno, «The Compromise of Casp. Violence and parliamentarism», Catalan Historical Review 16 (2023): 51-68, p. 56, https://doi.org/10.2436/20.1000.01.199; Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 166, con el texto latino del voto; José-Luis Martín, «Fernando de Antequera y el Compromiso de Caspe. ¿Una incorporación a España?», Espacio, Tiempo y Forma. Serie III, Historia Medieval 13 (2000): 161-176, p. 165, https://revistas.uned.es/index.php/ETFIII/article/download/3646/3503/6936 (nieto de Pedro el Ceremonioso por su madre, Leonor). Véanse las notas c16-17 y c16-49.

Tomo 2, p. 226

80 «…se eligió a un castellano, pero nadie planteó unir Castilla y Aragón.»

Martín, «Fernando de Antequera y el Compromiso de Caspe», p. 175. Véase la nota c16-80.

Tomo 2, p. 226

81 «…entre el rey y las Corts llegó a su punto más alto.»

Antoni Furió, «Un debat inacabat. El Compromís de Casp a través de la història», en Maria Teresa Ferrer i Mallol (ed.), Martí l'Humà. El darrer rei de la dinastia de Barcelona (1396-1410). L'Interregne i el Compromís de Casp (Barcelona: Institut d'Estudis Catalans, 2015), 815-865, p. 817 y n. 8, https://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000216%5C00000056.pdf, que remite a Jaume Vicens Vives, Els Trastàmares (segle XV) (Barcelona: Teide, 1956). Véase la nota c16-83.

Tomo 2, p. 226

82 «…es a quién eligieron, sino que al rey lo eligiera la tierra.»

Flocel Sabaté, «El Compromís de Casp», en Ernest Belenguer (dir.), Història de la Corona d'Aragó, vol. I (Barcelona: Edicions 62, 2008), 287-304, citado por Furió, «Un debat inacabat», p. 818 y n. 10. Véase la nota c16-90.

Tomo 2, p. 226

83 «…catalán, Bernat de Gualbes, conseller de Barcelona, que ha votado al castellano.»

«Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana (enciclopedia.cat), consultado el 15-11-2026, https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/compromis-de-casp.

Tomo 2, p. 226

84 «…en público «que hubiese sido preferido en la sucesión un príncipe estranjero».»

Jerónimo Zurita, Anales de la Corona de Aragón, citado por Víctor Balaguer, Historia de Cataluña y de la Corona de Aragón, vol. III (Barcelona, 1862), pp. 427-428, a su vez citado por Furió, «Un debat inacabat», p. 850 y n. 93.

Tomo 2, p. 227

85 «…Llegará a Cataluña en siete horas y a Valencia en dos días.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 64.

Tomo 2, p. 227

86 «…«mas lo nostre rey a tart parle sinó que desempache los feyts».»

Sermón de Vicente Ferrer, en Sant Vicent Ferrer, Sermons, vol. VI, ed. Gret Schib (Barcelona: Editorial Barcino, 1988), p. 205 (referencia completa tomada de la bibliografía de Gimeno Blay), citado por Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 166-167 y n. 717.

Tomo 2, p. 227

87 «…y Mallorca predicando las razones de la elección para apagar el descontento.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 56.

Tomo 2, p. 228

La posada

88 «…años, en 1436, en Barcelona prohibirán a los conversos ejercer de notarios.»

«convers», Gran Enciclopèdia Catalana (enciclopedia.cat), consultado el 16-11-2026, https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/convers-1 (a los conversos «hom els prohibí d'exercir el notariat a Barcelona (des del 1436)»). Gabriel es un personaje de ficción.

Tomo 2, p. 229

Seis siglos de pleito

89 «…un pueblo». Debajo ha escrito: «Menéndez Pidal. 1964. No lo digo yo».»

Ramón Menéndez Pidal, «El Compromiso de Caspe, autodeterminación de un pueblo (1410-1412)», introducción a Luis Suárez Fernández, Ángel Canellas López y Jaime Vicens Vives, Los Trastámaras de Castilla y Aragón en el siglo XV, vol. XV de Historia de España, dir. Ramón Menéndez Pidal (Madrid: Espasa-Calpe, 1964), pp. IX-CLXIV; Furió, «Un debat inacabat», p. 817, n. 5.

Tomo 2, p. 230

90 «…XIX y XX, que lo convierte en el principio de la decadencia.»

Furió, «Un debat inacabat», pp. 816-817.

Tomo 2, p. 230

91 «…para otros, en fin, un paso hacia la unidad de la península.»

«Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 230

92 «…libro de 1930 «La civilització catalana estroncada per la sentència de Casp».»

Esteban Sarasa Sánchez, «El Compromiso de Caspe en su sexto centenario. Una revisión bibliográfica», Índice Histórico Español 125 (2012): 195-216, pp. 204-205, https://revistes.ub.edu/index.php/IHE/article/download/3808/12926/16497, sobre Lluís Domènech i Montaner, La iniquitat de Casp i la fi del Comtat d'Urgell (1930).

Tomo 2, p. 231

93 «…la dinastía castellana fue para ella una causa esencial de su hundimiento.»

Sarasa, «El Compromiso de Caspe en su sexto centenario», p. 205, sobre Ferran Valls i Taberner y Ferran Soldevila, Història de Catalunya, vol. II, cap. XLII.

Tomo 2, p. 231

94 «…seu lloc, va complir amb el deure». En 1410, se entiende, no.»

Ferran Soldevila, Història de Catalunya, vol. 2 (Barcelona: Alpha, 1962), p. 517, citado por Furió, «Un debat inacabat», p. 816, n. 4.

Tomo 2, p. 231

95 «…era una falsificación contra Urgel. Y la minuta original apareció en 2013.»

López Rodríguez, «Últimas voluntades», pp. 225, 232-233 y 267-268, que remite a Ferran Soldevila, El Compromís de Casp (Resposta al Sr. Menéndez Pidal) (Barcelona: Rafael Dalmau, 1965), pp. 31-68.

Tomo 2, p. 231

96 «…preferido una solución política, como sugerían los primeros pasos de su parlamento.»

Furió, «Un debat inacabat», p. 864.

Tomo 2, p. 231

97 «…Juan I de Castilla, había nacido y se había criado en Aragón.»

Menéndez Pidal, «El Compromiso de Caspe», pp. XVII y CXVII, citado por Sarasa, «El Compromiso de Caspe en su sexto centenario», p. 199.

Tomo 2, p. 232

98 «…acusaba a los catalanes de querer usurpar las atribuciones de la Corona.»

Sarasa, «El Compromiso de Caspe en su sexto centenario», p. 199.

Tomo 2, p. 232

99 «…de elegir al candidato preferido, sino de averiguar quién tenía más derecho.»

Soldevila, El Compromís de Casp, según Sarasa, «El Compromiso de Caspe en su sexto centenario», p. 206.

Tomo 2, p. 232

100 «…Caspe y a sus consecuencias, constituye para mí un argumento sustancialmente adverso».»

Soldevila, El Compromís de Casp, traducido y citado por Martín, «Fernando de Antequera y el Compromiso de Caspe», p. 175.

Tomo 2, p. 232

101 «…víctimas y opresores, con un Fernando maquiavélico frente a un Jaime inocente.»

Narbona, «The Compromise of Casp», pp. 51-52.

Tomo 2, p. 232

102 «…que nadie planteó entonces unir las coronas de Castilla y de Aragón.»

Martín, «Fernando de Antequera y el Compromiso de Caspe», pp. 162 y 175.

Tomo 2, p. 232

103 «…supieron imponerla por encima de cualquier clase de contingencias, incluso las legales».»

Jaime Vicens Vives, en Suárez, Canellas y Vicens, Los Trastámaras de Castilla y Aragón, p. 676, citado por Sarasa, «El Compromiso de Caspe en su sexto centenario», p. 207; «Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 233

104 «…misma se había impuesto al perder el sentido de la acción histórica».»

Vicens Vives, en Los Trastámaras de Castilla y Aragón, p. 681, citado por Sarasa, «El Compromiso de Caspe en su sexto centenario», p. 208.

Tomo 2, p. 233

105 «…al pactismo catalán, que alcanzó con la nueva dinastía su máximo desarrollo.»

Furió, «Un debat inacabat», p. 817 y n. 8, que remite a Jaume Vicens Vives, Els Trastàmares (segle XV) (Barcelona: Teide, 1961). La primera edición es de 1956 (Barcelona: Teide).

Tomo 2, p. 233

106 «…un motor económico que aspiraba a ser también motor político de España.»

Furió, «Un debat inacabat», p. 817.

Tomo 2, p. 233

107 «…la apología de Caspe y, sobre todo, de su gran protagonista, Ferrer.»

José Hinojosa Montalvo, Diccionario de historia medieval del Reino de Valencia (Valencia: Generalitat Valenciana, 2002), p. 629, citado por Sarasa, «El Compromiso de Caspe en su sexto centenario», p. 208.

Tomo 2, p. 233

108 «…el papel dirigente de Aragón, que llegó a amenazar con decidir solo.»

José Ángel Sesma Muñoz, El Interregno (1410-1412). Concordia y compromiso político en la Corona de Aragón (Zaragoza: Institución Fernando el Católico, 2011), según la reseña de Sarasa, «El Compromiso de Caspe en su sexto centenario», pp. 213-214.

Tomo 2, p. 234

109 «…pone en duda el argumento de que Caspe evitó una guerra civil.»

Furió, «Un debat inacabat», p. 863; Narbona, «The Compromise of Casp», p. 51.

Tomo 2, p. 234

110 «…«no era tant una qüestió de dret o de justícia com d'utilitat».»

Furió, «Un debat inacabat», p. 818.

Tomo 2, p. 234

111 «…pública de Aragón y de Mallorca estaba en manos de acreedores barceloneses.»

Furió, «Un debat inacabat», p. 863.

Tomo 2, p. 234

112 «…sino que al rey lo eligiera la «tierra», es decir, los estamentos.»

Flocel Sabaté, «El Compromís de Casp», en Ernest Belenguer (dir.), Història de la Corona d'Aragó, vol. I (Barcelona: Edicions 62, 2008), 287-304, citado por Furió, «Un debat inacabat», p. 818 y n. 10.

Tomo 2, p. 234

113 «…representados en sus parlamentos: era la prueba de una nueva cultura política.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 64.

Tomo 2, p. 234

114 «…apropiada de la política, l'elecció, mitjançant l'aparença d'un tribunal i una sentència».»

Furió, «Un debat inacabat», p. 864.

Tomo 2, p. 235

115 «…«la imposaren intransigentment contra el parer dels parlaments de Catalunya i València».»

Antoni Rovira i Virgili, Història nacional de Catalunya, vol. V (1928), p. 473, citado por Sarasa, «El Compromiso de Caspe en su sexto centenario», pp. 203-204. La expresión «juego fraudulento» es la traducción de Sarasa.

Tomo 2, p. 235

116 «…y después el rey le recompensó con sesenta mil florines de oro.»

«Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana («a sou de Ferran»); Claramunt, «Berenguer de Bardají».

Tomo 2, p. 235

117 «…de Tarragona dejó por escrito que Gandía y Urgel tenían mejor derecho.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, p. 167.

Tomo 2, p. 235

118 «…para que solo quedara la imagen de unanimidad que transmite el diario.»

Gimeno Blay, El Compromiso de Caspe, pp. 168-169.

Tomo 2, p. 235

119 «…al menos uno por territorio, incluido el de un conseller de Barcelona.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 64; «Compromís de Casp», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 235

120 «…Violante de Aragón se discutió y se rechazó por el procedimiento previsto.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 63.

Tomo 2, p. 235

121 «…que, pese al descontento, nadie acusó entonces de fraude a la sentencia.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 64.

Tomo 2, p. 235

122 «…rebelión de Urgel, demostraba que el elegido era el candidato más aceptado.»

Vicens Vives, en Los Trastámaras de Castilla y Aragón, p. 681, citado por Sarasa, «El Compromiso de Caspe en su sexto centenario», p. 208.

Tomo 2, p. 236

123 «…el árbitro que movía los hilos, el papa, tenía su propio candidato.»

Narbona, «The Compromise of Casp», pp. 52 y 56; Furió, «Un debat inacabat», p. 815.

Tomo 2, p. 236

Las torres de Balaguer

124 «…de la cara norte; de la muralla sur no queda casi nada.»

«Castell Formós o de Balaguer», Catalunya Romànica (enciclopedia.cat), consultado el 16-11-2026, https://www.enciclopedia.cat/catalunya-romanica/castell-formos-o-de-balaguer (tras la conquista, el castillo «passà a ser la residència dels comtes d'Urgell»; el sitio de 1413 acabó con la entrada de Fernando «i la presa i el saqueig del castell»; hoy «només es conserven en bon estat les dues torres cantoneres» de la cara norte y «gairebé tota la muralla de la cara sud és completament destruïda»). La visita de Nora y Pau es ficción.

Tomo 2, p. 236

125 «…y casaba a su hija con el infante Enrique, hijo de Fernando.»

Pastor Bodmer, «Jaime de Aragón».

Tomo 2, p. 237

126 «…perdería: “Fill, o rei o no res” (“Hijo, o rey o nada”).»

«Jaume II d'Urgell», Gran Enciclopèdia Catalana (enciclopedia.cat), consultado el 15-11-2026, https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/jaume-ii-durgell.

Tomo 2, p. 237

127 «…Historia, Zurita escribió que la condesa insistía en ello “como una furia”.»

Jerónimo Zurita, Anales de la Corona de Aragón, ed. Ángel Canellas (Zaragoza, 1978), vol. V, p. 302, citado por Pastor Bodmer, «Jaime de Aragón».

Tomo 2, p. 237

128 «…Fernando salió de Barcelona el 26 de julio para dirigir el asedio.»

«Jaume II d'Urgell», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 237

129 «…el último bastión del conde, capituló el 30 de octubre de 1413.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 64.

Tomo 2, p. 238

130 «Al día siguiente, Jaime se entregó a Fernando.»

«Jaume II d'Urgell», Gran Enciclopèdia Catalana («el 31 el comte es lliurà a Ferran»).

Tomo 2, p. 238

131 «…en 1414 el rey le dio Castellflorite, un lugar confiscado al conde.»

Claramunt, «Berenguer de Bardají».

Tomo 2, p. 238

132 «…esposa, la infanta Isabel. Fue también confiscado lo que tenía su madre.»

Narbona, «The Compromise of Casp», p. 64; Pastor Bodmer, «Jaime de Aragón».

Tomo 2, p. 238

133 «…1 de junio de 1433, después de casi veinte años de encierro.»

Pastor Bodmer, «Jaime de Aragón»; «Jaume II d'Urgell», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 238

134 «…quizá se inventó, en la crónica anónima La fi del comte d'Urgell.»

«Jaume II d'Urgell», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 238

135 «…“la última urgelista de Aragón”, que resistió hasta bien entrado el invierno.»

Morales Muñiz, «Antonio de Luna»; Pastor Bodmer, «Jaime de Aragón» (Loarre «resistió hasta bien avanzado el invierno»).

Tomo 2, p. 238

136 «…fiestas, torneos, representaciones teatrales y una rememoración alegórica del sitio de Balaguer.»

Caunedo, «Fernando I».

Tomo 2, p. 238

Lo que la torre no vio

137 «Fernando había vivido en Castilla hasta los treinta y dos años.»

«Ferran I de Catalunya-Aragó», Gran Enciclopèdia Catalana (enciclopedia.cat), consultado el 15-11-2026, https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/ferran-i-de-catalunya-arago.

Tomo 2, p. 239

138 «…Corona de Aragón, según las cifras que da su biógrafa Betsabé Caunedo.»

Caunedo, «Fernando I».

Tomo 2, p. 239

139 «…de septiembre de 1412 juró los fueros en la Seo de Zaragoza.»

Caunedo, «Fernando I».

Tomo 2, p. 239

140 «…de 1413 abrió Corts en el monasterio de los dominicos de Barcelona.»

Laureà Pagarolas i Sabaté, «1413-1461: La consolidació i la independència de la institució», en Història de la Generalitat de Catalunya i dels seus presidents (enciclopedia.cat), consultado el 15-11-2026, https://www.enciclopedia.cat/historia-de-la-generalitat-de-catalunya-i-dels-seus-presidents/1413-1461-la-consolidacio-i-la.

Tomo 2, p. 240

141 «…la autoridad real en favor de las Corts y de la Generalitat.»

«Ferran I de Catalunya-Aragó», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 240

142 «…rey y sus oficiales respetaran las Constituciones y las leyes de Cataluña.»

Pagarolas, «1413-1461: La consolidació».

Tomo 2, p. 240

143 «…que permitía a los caballeros formar un brazo propio en las Corts.»

Caunedo, «Fernando I».

Tomo 2, p. 240

144 «…«la de la monarquia absolutista del Renaixement». Vicens Vives sostuvo lo contrario.»

Furió, «Un debat inacabat», p. 817 y notas 6-8, donde se cita a Carlos López Rodríguez, «Estudi introductori», en Epistolari de Ferran I d'Antequera amb els infants d'Aragó i la reina Elionor (1413-1416) (València: Universitat de València, 2004), p. 8, y a Ramon d'Abadal, «Les lliçons de la història», Manuscrits 16 (1998): 285-303, p. 285.

Tomo 2, p. 240

145 «…Segismundo intentaron en Perpiñán que Benedicto XIII renunciara, y no lo consiguieron.»

Moxó, «Benedicto XIII»; Gómez García, «San Vicente Ferrer»; «Ferran I de Catalunya-Aragó», Gran Enciclopèdia Catalana.

Tomo 2, p. 240

146 «…anunció que el rey de Aragón retiraba la obediencia al papa Luna.»

Gómez García, «San Vicente Ferrer»; Caunedo, «Fernando I».

Tomo 2, p. 240

147 «…exigencia. La Renaixença hizo de Fiveller un símbolo de las libertades municipales.»

«Joan Fiveller», Gran Enciclopèdia Catalana (enciclopedia.cat), consultado el 15-11-2026, https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/joan-fiveller.

Tomo 2, p. 241

148 «…2 de abril de 1416, después de solo cuatro años de reinado.»

«Ferran I de Catalunya-Aragó», Gran Enciclopèdia Catalana; Caunedo, «Fernando I».

Tomo 2, p. 241

149 «…sucedió su hijo Alfonso, nacido en 1396, que tenía unos veinte años.»

Alan Ryder, Alfonso the Magnanimous, King of Aragon, Naples and Sicily, 1396-1458 (Oxford: Clarendon Press, 1990), según el catálogo de la BNE; Caunedo, «Fernando I»; Claramunt, «Alfonso V el Magnánimo», DBE, que da «¿Medina del Campo?, 1396» como nacimiento, de modo que en 1416 tendría 19 o 20 años.

Tomo 2, p. 241

150 «…arzobispo de Tarragona le respondió recordándole que solo el amor engendra amor.»

Ferran Soldevila, «Alfons IV de Catalunya», Gran Enciclopèdia Catalana (enciclopedia.cat), consultado el 15-11-2026, https://www.enciclopedia.cat/gran-enciclopedia-catalana/alfons-iv-de-catalunya.

Tomo 2, p. 241

151 «…las Corts de 1413 ni siquiera dejaban asociarse: los payeses de remensa.»

Caunedo, «Fernando I» («se prohibieron todas las asociaciones de menestrales y de remensas»). Véase la nota c16-120.

Tomo 2, p. 241

Código QR de esta página: catalan.lenasolvik.com/16/